طرح صنعتی و اختراع
ثبت طرح صنعتی و اختراع؛ شرایط، مدارک، مراحل و تفاوتها
ثبت طرح صنعتی و ثبت اختراع از مهمترین ابزارهای قانونی برای حمایت از نوآوری، طراحی و دستاوردهای فنی و صنعتی هستند. اگر یک شخص یا شرکت محصولی جدید طراحی کرده، راهکار فنی تازهای ارائه داده یا ظاهر ویژهای برای یک محصول ایجاد کرده باشد، ممکن است بتواند از حمایتهای قانون حمایت از مالکیت صنعتی استفاده کند.
البته اختراع و طرح صنعتی دو مفهوم متفاوت هستند. اختراع بیشتر به راهحل فنی جدید مربوط میشود، در حالی که طرح صنعتی به ظاهر و ویژگیهای بصری یک محصول ارتباط دارد. تشخیص صحیح اینکه یک ایده یا محصول در کدام دسته قرار میگیرد، پیش از اقدام برای ثبت اهمیت زیادی دارد.
اختراع چیست؟
مطابق قانون حمایت از مالکیت صنعتی، اختراع نتیجه فکر فرد یا افرادی است که یک راهحل عملی جدید برای حل یک مشکل فنی مشخص در زمینه صنعت ارائه میکند. اختراع میتواند به صورت یک فرآورده یا یک فرایند باشد.
بنابراین صرف داشتن یک ایده ذهنی، طرح تجاری یا روش انجام یک فعالیت، لزوماً به معنای وجود اختراع قابل ثبت نیست. موضوع باید دارای ویژگیهای فنی لازم و شرایط قانونی مقرر باشد.
شرایط ثبت اختراع
برای اینکه یک اختراع از حمایت قانونی برخوردار شود، صرفاً جدید بودن ادعای مخترع کافی نیست. قانون حمایت از مالکیت صنعتی شرایط ماهوی مشخصی برای اختراع در نظر گرفته است.
۱. جدید بودن اختراع
اختراع باید نسبت به دانش و فن موجود جدید باشد. در صورتی که موضوع اختراع پیش از تاریخ مربوط به اظهارنامه یا حق تقدم، به شکلی در اختیار عموم قرار گرفته باشد، ممکن است شرط جدید بودن آن با مشکل مواجه شود.
۲. داشتن گام ابتکاری
اختراع باید دارای گام ابتکاری باشد؛ به این معنا که برای شخص دارای مهارت متعارف در فن یا صنعت مربوط، به صورت آشکار و بدیهی قابل دستیابی نباشد.
۳. کاربرد صنعتی
اختراع باید قابلیت ساخت یا استفاده در یک رشته از صنعت را داشته باشد. مفهوم صنعت در قانون گسترده است و صرفاً به صنایع کارخانهای محدود نمیشود.
ماده ۱۲ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، جدید بودن، داشتن گام ابتکاری و دارا بودن کاربرد صنعتی را از شرایط اختراع قابل ثبت دانسته است.
چه چیزهایی اختراع محسوب نمیشوند؟
هر ایده یا موضوع جدیدی الزاماً اختراع محسوب نمیشود. قانون حمایت از مالکیت صنعتی برخی موضوعات را از قلمرو حمایت اختراع خارج کرده است.
- کشفیات، نظریههای علمی، روشهای ریاضی و آثار هنری
- برخی کاربردهای جدید از فرآوردهها یا فرایندهای شناختهشده
- طرحها، قواعد و روشهای انجام فعالیتهای ذهنی، اجتماعی، کسبوکار و بازیها
- برخی روشهای پیشگیری، تشخیص، جراحی و درمان بیماریهای انسان و حیوان
- برخی موارد مربوط به گیاهان، جانوران، مواد ژنتیکی و فرایندهای زیستی طبیعی
البته تشخیص اینکه یک موضوع مشخص در یکی از موارد استثنا قرار میگیرد یا خیر، نیازمند بررسی ماهیت فنی و مستندات همان موضوع است.
ثبت اختراع چه حقوقی ایجاد میکند؟
گواهینامه اختراع سندی است که توسط مرجع ثبت مالکیت صنعتی صادر میشود و نشاندهنده حقوق انحصاری دارنده آن است. بهرهمندی از حقوق ناشی از اختراع نیز مطابق قانون، منوط به ثبت آن نزد مرجع ثبت است.
ثبت اختراع میتواند زمینه استفاده انحصاری از حقوق قانونی مربوط به اختراع را فراهم کند و مالک میتواند مطابق مقررات از حقوق خود در برابر استفادههای غیرمجاز حمایت کند.
مدارک لازم برای ثبت اختراع
اظهارنامه ثبت اختراع باید اطلاعات و مستندات مشخصی داشته باشد. از جمله مهمترین موارد میتوان به مشخصات مخترع و مالک، توصیف اختراع، خلاصه توصیف، ادعاهای اختراع و در صورت وجود نقشهها اشاره کرد.
- اطلاعات هویتی مخترع
- اطلاعات هویتی مالک حقوق مادی
- توصیف اختراع
- خلاصهای از توصیف اختراع
- ادعا یا ادعاهای اختراع
- نقشه یا نقشههای اختراع در صورت وجود
- تعیین طبقه اختراع بر اساس طبقهبندی بینالمللی
- رسید پرداخت هزینههای قانونی
- مدرک نمایندگی در صورت اقدام توسط نماینده
توصیف اختراع باید به اندازهای روشن و کامل باشد که شخص دارای مهارت متعارف در فن مربوط بتواند اختراع را پیادهسازی کند. همچنین تنظیم صحیح ادعاهای اختراع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دامنه حمایت حقوقی اختراع با محتوای اظهارنامه و ادعاهای آن ارتباط مستقیم دارد.
مراحل ثبت اختراع
- بررسی اولیه اختراع: ابتدا ماهیت فنی موضوع و قابلیت آن برای ثبت بررسی میشود.
- بررسی سابقه و جستوجوی فنی: سوابق و دانش فنی پیشین برای ارزیابی جدید بودن و وضعیت اختراع بررسی میشود.
- تعیین مالک و مخترع: مشخصات مخترع و مالک حقوق مادی اختراع تعیین میشود.
- تنظیم توصیف اختراع: اختراع به شکل فنی و دقیق توصیف میشود.
- تنظیم ادعاهای اختراع: ادعاهای مربوط به اختراع با دقت و متناسب با موضوع تنظیم میشوند.
- تهیه نقشهها و پیوستها: در صورت نیاز، نقشهها و مستندات مربوط آماده میشود.
- ثبت اظهارنامه: اظهارنامه ثبت اختراع مطابق الزامات قانونی به مرجع ثبت ارائه میشود.
- بررسی کارشناسی: اظهارنامه و شرایط ماهوی اختراع بررسی میشود.
- رفع نقص یا پاسخ به ایرادات: در صورت اعلام نقص یا ایراد، متقاضی باید در مهلت قانونی اقدام کند.
- طی تشریفات ثبت: پس از پذیرش و انجام تشریفات قانونی، مراحل ثبت ادامه پیدا میکند.
- صدور گواهینامه اختراع: در صورت تکمیل فرآیند، گواهینامه اختراع صادر میشود.
طرح صنعتی چیست؟
طرح صنعتی به ظاهر و ویژگی بصری یک محصول مربوط میشود. مطابق قانون، هرگونه ترکیب خطوط یا رنگها یا هر دو و همچنین هرگونه شکل سهبعدی با خطوط و رنگها یا بدون آنها، در صورتی که به یک فرآورده صنعتی یا محصول صنایع دستی شکل ظاهری و بصری خاصی بدهد، میتواند در مفهوم طرح صنعتی قرار گیرد.
بنابراین تمرکز حمایت از طرح صنعتی بر جنبه ظاهری و بصری محصول است، نه لزوماً عملکرد فنی آن.
شرایط ثبت طرح صنعتی
جدید بودن
طرح صنعتی باید جدید باشد. به طور کلی طرحی که پیش از تاریخ اظهارنامه یا تاریخ حق تقدم، در جهان به نحو محسوس برای عموم افشا شده باشد، ممکن است شرط جدید بودن را نداشته باشد.
اصیل بودن
طرح صنعتی باید اصیل باشد؛ یعنی به صورت مستقل توسط طراح پدید آمده باشد و صرفاً روگرفت یا تقلید از طرحهای موجود نباشد.
بر اساس ماده ۸۴ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، طرح صنعتی زمانی قابل ثبت است که جدید و اصیل باشد.
چه طرحهایی قابل ثبت نیستند؟
قانون حمایت از مالکیت صنعتی برخی طرحها را از حمایت طرح صنعتی خارج کرده است. از جمله میتوان به مواردی که حاوی نمادها یا نشانههای رسمی دولتی هستند، طرحهای مغایر با موازین شرعی، نظم عمومی یا اخلاق حسنه و برخی طرحهایی که صرفاً عملکرد فنی دارند اشاره کرد.
همچنین در صورتی که طرح صنعتی عین یا به شکل گمراهکنندهای حاوی علامت تجاری ثبتشده دیگری باشد، میتواند با مانع قانونی مواجه شود.
مدارک لازم برای ثبت طرح صنعتی
برای ثبت طرح صنعتی باید اطلاعات مربوط به مالک و طراح، تصاویر یا نمونههای لازم از طرح و سایر مدارک مورد نیاز مطابق مقررات تهیه شود. نوع و تعداد تصاویر و مستندات نیز به ماهیت طرح بستگی دارد.
- مدارک هویتی مالک و طراح
- مشخصات کامل مالک طرح صنعتی
- تصاویر و نمایشهای لازم از طرح
- مشخصات محصولی که طرح برای آن مورد استفاده قرار میگیرد
- مدارک مربوط به حق تقدم، در صورت وجود
- رسید پرداخت هزینههای قانونی
- مدرک نمایندگی در صورت اقدام توسط نماینده
مراحل ثبت طرح صنعتی
- بررسی قابلیت ثبت طرح: ابتدا بررسی میشود که طرح از نظر جدید و اصیل بودن شرایط لازم را داشته باشد.
- بررسی سوابق طرح: سوابق منتشرشده و طرحهای مشابه بررسی میشوند.
- تعیین مالک و طراح: مالک حقوق و مشخصات طراح مشخص میشود.
- آمادهسازی تصاویر و مدارک: تصاویر مناسب و مدارک مورد نیاز تهیه میشوند.
- انتخاب محصول مربوط به طرح: محصولی که طرح صنعتی برای آن استفاده میشود مشخص میشود.
- ثبت اظهارنامه: اظهارنامه طرح صنعتی مطابق مقررات ثبت میشود.
- بررسی اظهارنامه: اظهارنامه و طرح مورد بررسی قرار میگیرد.
- رفع نقص احتمالی: در صورت وجود ایراد، متقاضی باید در مهلت مقرر نسبت به رفع آن اقدام کند.
- انتشار آگهی: تشریفات انتشار آگهی مربوط مطابق مقررات انجام میشود.
- ثبت نهایی و صدور گواهینامه: پس از طی مراحل قانونی، گواهینامه طرح صنعتی صادر میشود.
تفاوت اختراع و طرح صنعتی چیست؟
مهمترین تفاوت این دو در موضوع حمایت است. در اختراع، تمرکز اصلی بر راهحل فنی جدید برای یک مشکل مشخص است؛ اما در طرح صنعتی، حمایت متوجه ظاهر و ویژگیهای بصری محصول میشود.
- اختراع: مربوط به راهحل فنی، فرآورده یا فرایند است.
- طرح صنعتی: مربوط به شکل، خطوط، رنگها یا ترکیب بصری محصول است.
- شرایط اختراع: جدید بودن، گام ابتکاری و کاربرد صنعتی.
- شرایط طرح صنعتی: جدید و اصیل بودن.
برای مثال، ممکن است یک وسیله دارای سازوکار فنی جدید باشد و در عین حال ظاهر و طراحی بصری منحصربهفردی نیز داشته باشد. در چنین شرایطی، بخش فنی و بخش ظاهری محصول باید از یکدیگر تفکیک و بر اساس شرایط قانونی مربوط بررسی شوند.
تفاوت ثبت اختراع با ثبت برند
ثبت اختراع با ثبت برند نیز تفاوت اساسی دارد. برند یا علامت تجاری برای متمایز کردن کالاها یا خدمات یک شخص از کالاها یا خدمات اشخاص دیگر استفاده میشود؛ اما اختراع به یک راهحل فنی مربوط است.
بنابراین ثبت نام تجاری، ثبت اختراع و ثبت طرح صنعتی سه فرآیند متفاوت هستند و ممکن است یک کسبوکار برای حفاظت کاملتر از داراییهای فکری خود، به بیش از یکی از این حمایتها نیاز داشته باشد.
اهمیت زمان اقدام برای ثبت اختراع و طرح صنعتی
یکی از مهمترین نکات در مالکیت صنعتی، توجه به زمان افشای عمومی است. انتشار اطلاعات فنی یا ارائه عمومی یک محصول یا طرح میتواند بر شرایط ثبت اثر بگذارد.
به همین دلیل، اگر محصول یا ایدهای هنوز ثبت نشده است، بهتر است پیش از انتشار گسترده اطلاعات فنی، عرضه عمومی، نمایشگاه یا تبلیغات گسترده، وضعیت حقوقی آن بررسی شود.
انتشار جزئیات فنی اختراع یا نمایش عمومی طرح میتواند در ارزیابی جدید بودن اثر داشته باشد. بنابراین بهتر است قبل از افشای عمومی، موضوع از نظر حقوق مالکیت صنعتی بررسی شود.
مالکیت اختراع و طرح صنعتی در قراردادها
در برخی پروژهها، اختراع یا طرح صنعتی توسط کارمند، پیمانکار، شریک، طراح یا شخصی برای دیگری ایجاد میشود. در این شرایط، موضوع مالکیت حقوق مادی و نحوه بهرهبرداری از دستاورد ایجادشده اهمیت زیادی پیدا میکند.
به همین دلیل بهتر است قراردادهای استخدامی، پیمانکاری، همکاری تحقیقاتی و مشارکت در پروژه، موضوع مالکیت فکری و حقوق ناشی از اختراع یا طرح صنعتی را به شکل روشن مشخص کنند.
انتقال و واگذاری حقوق اختراع و طرح صنعتی
حقوق مربوط به اختراع یا طرح صنعتی میتواند در چارچوب قانون موضوع انتقال، واگذاری یا بهرهبرداری قرار گیرد. در چنین معاملاتی، بررسی مالکیت واقعی، وضعیت ثبت، حدود حقوق، مدت حمایت و تعهدات طرفین اهمیت زیادی دارد.
قرارداد انتقال یا اجازه بهرهبرداری باید به گونهای تنظیم شود که حقوق و تعهدات طرفین، حدود استفاده، مدت، قلمرو و سایر شرایط مورد نیاز به روشنی مشخص باشد.
دلایل رد شدن درخواست ثبت اختراع یا طرح صنعتی
رد درخواست ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد و باید بر اساس محتوای پرونده و تصمیم مرجع ثبت بررسی شود. برای اختراع، نداشتن شرایط ماهوی مانند جدید بودن، گام ابتکاری یا کاربرد صنعتی میتواند مانع ثبت باشد.
در طرح صنعتی نیز نداشتن جدید بودن یا اصالت، وجود موانع قانونی یا مشکلات مربوط به مدارک و اظهارنامه میتواند موجب رد یا ایجاد ایراد در پرونده شود.
اگر درخواست ثبت رد شود چه باید کرد؟
در صورت رد اظهارنامه، نخست باید متن تصمیم و دلیل رد به دقت بررسی شود. گاهی مشکل مربوط به نقص شکلی یا مدارک است و گاهی موضوع به ماهیت اختراع یا طرح و شرایط قانونی آن ارتباط دارد.
اقدام بعدی باید متناسب با دلیل رد، وضعیت پرونده و مهلتهای قانونی انتخاب شود. بنابراین بهتر است بدون بررسی علت رد، صرفاً یک اظهارنامه جدید ارسال نشود.
هزینه ثبت اختراع و طرح صنعتی
هزینه ثبت اختراع و طرح صنعتی به عوامل مختلفی مانند نوع متقاضی، فرآیند ثبتی، تعداد طبقات یا موارد مرتبط، هزینههای قانونی، آگهیها و در صورت استفاده از خدمات تخصصی، هزینه خدمات مربوط بستگی دارد.
بنابراین اعلام یک رقم ثابت برای تمام پروندهها دقیق نیست و بهتر است هزینه پس از مشخص شدن موضوع، نوع درخواست و وضعیت پرونده برآورد شود.
مدت حمایت از اختراع و طرح صنعتی
مدت حمایت قانونی اختراع و طرح صنعتی یکسان نیست و باید بر اساس مقررات مربوط به هر یک بررسی شود. همچنین حفظ حقوق مالک در طول دوره حمایت، منوط به رعایت الزامات قانونی و پرداخت هزینههای مقرر در مواردی است که قانون پیشبینی کرده است.
به همین دلیل، پس از ثبت نیز پیگیری تاریخهای قانونی و تعهدات مالک اهمیت دارد و ثبت اولیه نباید پایان کار تلقی شود.
نقش مشاور و وکیل در ثبت اختراع و طرح صنعتی
ثبت یک اختراع یا طرح صنعتی صرفاً یک اقدام اداری ساده نیست. در اختراع، نحوه توصیف فنی، تنظیم ادعاها، تعیین دامنه حمایت و بررسی سابقه فنی اهمیت زیادی دارد. در طرح صنعتی نیز تصاویر، ویژگیهای ظاهری، جدید بودن و اصالت طرح باید به دقت بررسی شوند.
مشاور ثبتی میتواند در فرآیند اداری، آمادهسازی مدارک و پیگیری پرونده کمک کند و وکیل میتواند در مسائل حقوقی مانند مالکیت، اختلاف میان اشخاص، قراردادها، انتقال حقوق، اعتراض و دعاوی مربوط به مالکیت صنعتی نقش داشته باشد.
چرا قبل از ثبت اختراع یا طرح صنعتی مشاوره بگیریم؟
یک مشاوره تخصصی پیش از ثبت میتواند مشخص کند که موضوع مورد نظر بیشتر با اختراع، طرح صنعتی یا حتی علامت تجاری ارتباط دارد و چه مدارکی برای آن لازم است.
همچنین بررسی زودهنگام میتواند از افشای نابهنگام اطلاعات، انتخاب مسیر اشتباه، تنظیم ناقص اظهارنامه یا صرف هزینه برای موضوعی که شرایط قانونی ثبت را ندارد جلوگیری کند.
قبل از ثبت، ابتدا قابلیت حمایت قانونی را بررسی کنید. اگر درباره جدید بودن اختراع، گام ابتکاری، کاربرد صنعتی، اصالت طرح، مالکیت یا مدارک مورد نیاز تردید دارید، بهتر است قبل از اقدام رسمی از مشاوره تخصصی استفاده کنید.
ارتباط مستقیم برای مشاوره: ۰۹۱۲۳۶۱۹۲۸۰
خدمات ثبت اختراع و طرح صنعتی در تدبیر مشاوران
تدبیر مشاوران با تمرکز بر خدمات تخصصی ثبتی و حقوقی میتواند در بررسی اولیه موضوع، شناخت مسیر مناسب، آمادهسازی مدارک و پیگیری امور مرتبط با مالکیت صنعتی در کنار متقاضیان باشد.
در پروندههایی که موضوع علاوه بر فرآیند ثبت، دارای مسائل حقوقی مانند اختلاف مالکیت، قرارداد همکاری، انتقال حقوق، بهرهبرداری از اختراع، استفاده از طرح صنعتی یا اختلاف میان شرکا باشد، بررسی حقوقی موضوع نیز اهمیت پیدا میکند.
جمعبندی؛ اختراع و طرح صنعتی را با مسیر درست ثبت کنید
ثبت اختراع و ثبت طرح صنعتی دو ابزار مهم برای حمایت از داراییهای فکری و صنعتی هستند، اما موضوع و شرایط آنها با یکدیگر متفاوت است. اختراع ناظر بر یک راهحل فنی جدید است، در حالی که طرح صنعتی به ظاهر و ویژگیهای بصری محصول مربوط میشود.
در اختراع، جدید بودن، گام ابتکاری و کاربرد صنعتی اهمیت اساسی دارد و در طرح صنعتی، جدید و اصیل بودن طرح از شرایط مهم ثبت است. به همین دلیل قبل از هرگونه اقدام باید ماهیت دقیق موضوع مشخص شود.
اگر یک ایده، محصول، دستگاه، فرآیند تولید یا طراحی خاص دارید، بهتر است پیش از انتشار عمومی یا سرمایهگذاری گسترده، وضعیت آن از نظر مالکیت صنعتی بررسی شود. یک مشاوره ساده در ابتدای مسیر میتواند از اشتباهات بعدی جلوگیری کند و به حفظ حقوق قانونی مالک یا مخترع کمک نماید.